Misioni i Bashkimit Evropian për sundimin e ligjit në Kosovë, i njohur si EULEX, vazhdon të jetë një pikë qendrore e diskutimeve dhe analizave, duke ngritur pyetje rreth neutralitetit të tij të deklaruar dhe rolit të vërtetë në mbështetje të shtetit të Kosovës. Zyrtarisht, EULEX-i operon në bazë të Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, por në praktikë, veprimet dhe financimi i tij krijojnë dilema të konsiderueshme lidhur me njohjen e pavarësisë së Kosovës.
Një aspekt kyç që kërkon vëmendje të veçantë është lidhja financiare dhe operative e EULEX-it me Dhomat e Specializuara të Kosovës, të njohura ndryshe si Gjykata Speciale, me seli në Hagë. Bashkimi Evropian cakton mandatin dhe buxhetin e EULEX-it, duke alokuar shumën e konsiderueshme prej 106.4 milionë euro nga totali i 170.9 milionë euro për periudhën 2025-2027, pikërisht për proceset gjyqësore që zhvillohen në Hagë. Kjo shifër, që përfaqëson mbi 62% të buxhetit të përgjithshëm, lë vetëm 64.5 milionë euro për veprimtarinë e EULEX-it brenda territorit të Kosovës. Ky fokus i fortë në Hagë, pavarësisht se Dhomat e Specializuara shpallin aktgjykime “në emër të popullit të Kosovës”, thekson një kontradiktë të thellë në qasjen e misionit.
Simbolika e selisë së EULEX-it në Hagë, ku gjyqtarët dhe stafi janë ndërkombëtarë dhe mungesa e flamurit të Kosovës në sallën e gjyqimit, nxjerrin në pah një distancë të dukshme nga identiteti kombëtar i Kosovës. Emërimi i Antero Lopes si kreu i ri i EULEX-it, një ish-komisioner policie portugez, dhe historia e gjatë e zëvendësshefes Emily Rakhorst në mision, duket të forcojnë perceptimin se Kosova trajtohet më shumë si një çështje sigurie sesa si një shtet i konsoliduar.
Përtej çështjeve juridike dhe financiare, EULEX-i ka përgjegjësi edhe për monitorimin e drejtësisë dhe trajtimin e çështjes së personave të zhdukur. Megjithatë, rezultatet e monitorimit të vitit 2025 ngrenë shqetësime serioze, ku nga 478 seanca të monitoruara, 132 janë shtyrë pa përparim. Raporti vetë pranon mungesën e ndryshimeve domethënëse në trajtimin e rasteve të profilit të lartë. Këto fakte ngrenë pyetjen thelbësore: A është misioni i EULEX-it në Kosovë i orientuar kryesisht drejt mbështetjes së sigurisë dhe Gjykatës Speciale, duke lënë në hije nevojën për të forcuar një sistem gjyqësor të pavarur dhe funksional që i shërben qytetarëve të Kosovës?
